BALLADË  VDEKJEJE  ME DASHJE
 
Po vdiqe,
do të duam më shumë...
Ajri,
do të bëjë autokritikë
dhe zilia,
do të ndryshojë veshjen....
Po vendose të vdesësh,
Na thuaj
disa javë me parë...
Nekrologjine,
do ta bejme të florinjtë
dhe qënien tënde
do ta lakmojnë ëngjëjt...
Po vdiqe...vdis
Me lotë gezimi
do të të qajmë.....
hero,
i një epoke të pa qënë...
 
 dhjetor 08

Per t’u treguar i sinqertë nuk e njihja më parë Luan Xhulin. Mjaftuan disa materiale mjaft të bukura të sjella nga një anëtar i forumit tone, për të më ngjallur dëshirën ta intervistoja atë. Nëpërmjet botës së madhe të internetit dhe ndihmës së z. Niko Ago arrita të gjeja adresën e tij të e-mailit dhe nuk hezitova dy herë t’i shkuaja. Kërkesës time për intervistë Luani iu përgjigj me një metaforë origjinale:  
E ndjej veten të detyruar sa herë të më pëshpërisë Kuçova e jo më pastaj të më thërrasë.
Pastaj shton me modesti "S'e kam zakon të jap intervista, më duken autolëvdata, ose më mirë të them të vetërrëfehesh me gënjeshtra. Vetëm për Kuçovën ja vlen një rrëfim i vërtetë, pa e lodhur dhe u lodhur."
 

Luan Xhuli
 
Intervistoi: Ermal Meçaj – Forumi i Kuçovës
 
 
Para se t’ju pyes për poezinë, ju lutem na tregoni diçka për veten?
 
Kur më pyesin nga jam, gjithmonë përgjigjem se jam me origjinë nga Devolli, thjesht si element i prejardhjes, ndërsa kur është fjala për jetë dhe vite nxitoj të mbush gojën me fjalën “Kuçovë”, duke dhënë hollësira edhe për emrin e saj të dikurshëm. Vetëm 17 vite i takojnë vëndlindjes sime Babanit. Të tjerat i takojnë Kuçovës, Beratit, Tiranës, Athinës. Veç se Kuçova ka përqindjen më të madhe. Pastaj është dhe “fshati” i gruas e domosdo detyrimet janë dyfish e ca më shumë. Që nga mosha e gjimnazit dhe deri në prind i dy vajzave kam thithur ajrin karakteristik të Kuçovës që të tjerëve u dukej i rëndë. Për ne ishte “i veçanti” i Kuçovës. Aty mora cilësitë e një njeriu qe “fle duke imituar qytetin e zgjuar” në shoqerinë e naftëtarëve të palodhur dhe të etur për kulturë.
 
Sa libra të botuar bëhen gjithësej?
 
Vlera e krijuesit asnjëherë nuk matet me librat që ai ka botuar, aq më shumë në kohën e sotme ku ekziston demokracia e fjalës. Qyteti ynë gjithmonë ka ditur t’i respektojë banorët e saj me metrin e vlerës dhe të arsyes. Mua nuk më mungoi kjo edhe pse duke punuar larg dhe me veshtirësi shumë ëndrra ishin utopike për atë kohë. Gjërat kanë ndryshuar shumë aq sa dyshojmë nëse ishim ne të njejtët që jetuam edhe në atë kohe. Vlerë për mua ishte ajo se u burrërova  dhe u poqa mes shokësh dhe miq të veçantë, punëtorë të ndershëm dhe të varfër njëkohesisht, të sinqertë e të etur për  kulturë. Vitet që kalova në Kuçovë, për mua do të mbeten laboratoret e dijes dhe të eksperiencës për zhvillim dhe progres. Aty u njoha  me elementë të tillë të  edukatës qytetare, qe akoma dhe sot i kam si etalon të së përditëshmes. Kuçova në atë kohë ishte një kryeqytet në miniaturë, me veti të avancuara politike dhe qytetare, gje që për të tjera krahina ishin akoma “zona” që digjnin.
Librat e mij më të shumtët (katër) janë poetikë. Kam shkruar edhe një novelë dhe një vëllim me tregime.Të tjerat janë shkruar në greqisht, tre vëllime poetike, nje libër për fëmijë, katër përralla përkëthyer nga autorë të ndryshëm grekë. Në Greqi mu dhanë mundësi të lexoj e të studioj edhe për gjëra që as që i kisha menduar se do të realizoheshin. E urrej dembelizmin si tek vetja, si tek të tjerët. E respektoj dhe vlerësoj kohën dhe aq më tepër çastin që nuk të vjen përsëri.
 
Çfarë keni ndërmend kur shkruani një vepër të re?
 
Bletët asnjëherë nuk mendojnë se do të bëjnë mjaltë dhe do ta konsumojnë të tjerët. Edhe unë s’mendoj se do të krijoj diçka për të tjerët me filan apo fistëk tematikë. Krijimtaria për mua nuk bëhet me porosi. E ndjej se çlodhem në shoqërinë e frazave dhe të shkronjave si shoqërinë më të besueshme dhe më të pastërt. Të tjerat janë elementë që i takojnë artit të të shkruarit, apo më mirë të them mjeshtërisë krijuese. Proçesi krijues është autonom, i pavarur. Studion, mbledh, hulumton, ngarkohesh dhe vjen një ditë kur gjëndesh i gozhduar nga muza dhe bie në prehrin e një lindjeje me shtrat rrëfimin në letra.
Poetët janë llokatorët më të fuqishëm të ndjenjave që ja dinë vlerën edhe më të voglës fjalë.
 
A ka ndonjë njeri që ka ndikuar shumë në jetën tuaj?
 
Asnjëherë roli individit nuk është thelbësor në shoqëri. Heroi masiv ka tjetër peshë, tjetër ideologji, tjetër fushë manjetike. Pa frikë do të deklaroja se Kuçova ime (ju lutem, kam pjesën time!) është heroi që më dha emrin që kam sot edhe këtu në dhe të huaj, është pasuria dhe mësuesi që nuk harrohet.
Miqtë dhe shokët aty janë kaq të shumtë sa s’di kë të përmend, sepse të gjithë më kanë dhënë nga një molekulë respekti për të krijuar membranën e emrit “njeri”  që mbaj mbi vite.
Si mund të harroj Qamil Cakën e palodhur, Bujar Luarin e kulturuar, Vladimir Priftin, Shkëlqim Brakën, Viktor Gurin, E.Mahmutaj dhe shumë e shumë të tjerë që m’u ndodhën pranë. Mësuesit Zef Leka, Vangjel Gjiknuri, Tom Canaj, Shaban Këmbaci, Parashqevi Sinjari.
Njerëzit e artit si Nito Lala, Dhimitër Druga, Genc Hasani, Luto Hasani, Fatmir Veleshnja, Kiu Çobanaqi, Skënder Jaçe, Valentin Veizi, Përparim Kapllani, Saveta Totoni, Sotiraq Çibuku e sa e sa të tjerë kanë merituar tek mua emrin e artistit. Shokët e klasës me Arben Adhamin, Ilir Llupën, Fred Kadifenë, Ilir Vodën, Apostol Sakon, Sadik Nuhun, Bilbil Mahmutajn, Myqërem Cenajn  e sa e sa të tjerë që u kërkoj falje atyre që nuk mund ti shkruaj, do të mbeten krahët e mij të vërtetë në çdo kohë. Me Shkëlqim Agon, Ylli Pollogatin e të tjerë kemi ndarë fjalën në botimet gazetareske të asaj kohe, aq sa po më mbyt nostalgjia në këto momente. Me kompozitorët kuçovarë Niton, Dhimitrin, Luton, Fatmirin, Kozmain  e sa e sa të tjerë kemi stampuar shumë festivale dhe përshëndetje, aq sa netët tona krijuese të asaj kohe nuk i zinte as gjumi. Me banorët e Qytetit kam ndarë çastet më të mira të jetës sime, por edhe nga më të vështirat. Sa më shumë shtohen vitet mbi moshë, aq më i vlerësuar bëhet Ai qytet që më rriti.
 
Ç’rol luan fantazia në krijimtarinë letrare?
 
Fantazia është një fantazmë që krijuesi nuk pushon së kërkuari. Me forma dhe ngjyra të ndryshme. Është një skelet i madh, një projekt idesh që s’mund t’i parafabrikosh. Themelet dhe tarracën s’mund ti përcaktosh as në kohë as në hapësirë. Vetëm se sa të arrish në këtë fazë do të duhet te jesh ngarkuar monopateve të studimit dhe do të jesh mbathur me nektarin pllenues të krijimit. Duhet të shikosh edhe gjërat e vogla e të pa rëndësishme që të tjerët i kapërcejnë pa i dhënë rëndësi siç duhet.
 
A ju ka ndihmuar emigrimi me të mirat dhe të këqijat e veta ta zhvilloni talentin e të shkruarit?
 
Patjetër. Veç nuk do të ndalem e të shpjegoj hollësira. Të dini diçka, emigrimi nuk është vetëm plagë për një atdhe, është dhe një sprovë sa i fortë është njeriu për të mbijetuar së bashku me cilësitë që mbart nga vëndi që erdhi. Këtu mbijetesa merr formën e mbiqëndresës dhe përshtatjes. E vështirë që kërkon përkushtim. Jo të gjithë ju që jetoni në Shqipëri e dini këtë argument! Bota e qytetëruar nuk është vetëm joshese, të fton dhe të gëlltit pa e vënë re. Nuk të jep dorën, por të shtyn. Kjo në fillim se pastaj kur e sheh se ti ja vlen të të ketë, të fut në garën e konkurencës dhe të kapitalit. Kush fiton, shpërblehet dhe vlerësohet (jo me fletë lavderimi) ama. Ti duhet të mendosh se përpara ke një tjetër garë me të tjerë konkurues. Dikur kemi menduar ndryshe, ishim liliputë të ëndrrave. Fjala qytetërim është stad i veçantë jo kurorë për të mbuluar mediokritetin dhe injorancën. Thelbësore është sjellja dhe trajtimi në këtë galaktikë të përparuar. Kjo gjë në Shqipëri është akoma statike  në  shumë elementë, sepse e shoh që mendimi i bashkëkombësave nuk ka avancuar si duhet. Shpesh mendojnë sikur të jenë në të njëjtat vite që ne emigruam.
 
Ndër poezitë tuaja a gjendet ndonjë varg dedikuar Kuçovës?
 
Çthua?! A mohohet vetvetja?! Bisedo me Nito Lalën, Dhimo Drugën, Shkelqim Agon, Fatmir Veleshnjën e me të tjerët. Kuçova nuk është vetëm djep kulture, është një skenë e madhe interpretimi. Në librin tim të parë botuar këtu në Greqi me titull “Maska e kohës”, faqe 74, është një poezi me titull
               
     Kështu ndodhi atë çast.                        
     
     U shqetësuan doktorët
     nga analizat e gjakut tim
     Lexoja alfabet agonije
     dhe buzëqeshja
     Pastaj u thashë:
     -Harruat të më pyesni nga jam
     Kuçova e naftës është këtu
     dhe i tregova zemrën
 
në librin e fundit, ”Ditën ëndërroj, natën e lë zgjuar”, faqe 106, në një poezi me titull “Në zemrën tënde, gjaku im” strofa e katërt ka këto vargje:
       
     Çdo agim, çdo mbrëmje
     me emrin tënd Kuçovë lind,
     Mbetesh dhe vëlla, dhe motër
     Më i dashur prind!
 
 
Megjithëse shumë shkrimtarë fillojnë së pari të shkruajnë poezi, për disa prej tyre poezia mbetet gjinia letrare më e vështirë. Sa është për ju i drejtë ky konstatim?
 
Poezia është ndjenja dhe teknika e fjalës. Në fillimet e para krijuesi është i mbingarkuar emocionalisht dhe forma e parë dhe më e lehtë gjëndet vjershërimi dhe jo poezia, sepse poezia ka thellësinë figurative dhe metaforike, është si të thuash në një fare mënyre motër me baba të njëjtë me vargëzimin. Nejse, këtu në këtë pikë ka mendime dhe studime nga më të ndryshmet. Të gjesh vetveten në poezi është një rrugë e gjatë që të lodh shpejt. Në  këtë  maratonë rezistojnë vetëm  krijuesit që rriten së bashku me fantazinë dhe metaforën  poetike. Poezia, bëhet zmalti dhe këllëfi mbrojtës i fjalës së bukur, bëhet vitamina komplekse e frazës së zgjedhur. Emrin “poet” do ta meritosh vetëm në fund të rrugës së ëndrrës, të fantazisë, dhe kur të jesh pjekur me idetë që kararkterizojnë njeriun e qytetëruar. Në proces futen shumë, pak e meritojnë.
 
Kush janë shkrimtarët tuaj të preferuar, brenda dhe jashtë atdheut?
 
Njeriu nuk duhet të ketë parcela të veçanta leximi dhe studimi. Kultura qëndrore është një bregdet i pafund me rërë të imët dhe i pasur me jodin e ideve. Sa më shumë të lexosh histori, aq më tepër pasuron letërsinë, sa më shumë të studiosh pikturën, arkeologjinë, psikologjinë, bibliografinë, aq më tepër thesaron brendinë e të shkruarit dhe filozofinë e “unit” tënd krijues. Heronjë e veprës do te jenë realë e të besueshëm, aspak surealistë dhe naivë.
Lexoj në përgjithësi klasikët e artit dhe filozofinë  veç ndalem veçant tek Lorka, Pesoa, Neruda, Elioti, Kavafi, Ungaretti, Sevali, Rebo, Xiuz, Piaf duke mos harruar Jalom, Dostojevski, Kadare, Nitçe etj. Lexoj poetët e së sotmes dhe pasuroj magazinën e trurit me të dhëna që deri dje nuk kisha mundësinë ti gjeja.
 
A mendoni të vini një ditë në Kuçovë për të promovuar librat tuaj para lexuesit kuçovar?
 
Ju pyesni sikur unë të jem betuar për të kundertën dhe dua të justifikoj veten! A ka nder më të madh që vëndi yt, miqtë e shokët të njohin ndjenjat dhe heronjtë e tu? Jo! Me Kuçovën më lidhin shumë gjëra në jetë, dashurinë e parë, fëmijën e parë, botimin e parë, zhgënjimin dhe tradhëtinë e parë ! I kam provuar aty, kështu që unë jam një copëzë e Kuçovës dhe ajo gjysma e simes. Sa herë kujtoj e nostalgoj, më thahet fyti prej mallëngjimit. E them sinqerisht!  
Qyteti ynë ka një kulturë që e manifeston, e ndjen dhe e ke pranë, që nga “mirëmëngjesi” i ditës së re e deri në perëndimin e yjeve. Kuçovarët dinë të sillen me vehten dhe me të tjerët. Jemi pa komplekse. Respektohemi me orët dhe me kohën. Edhe unë jam banor i saj, mbiemrin Devolli e përdor si numërues të emrit Kuçovë. Me gojën plot them se jam kuçovo-devolli. Është nder i veçantë për mua që në enciklopedikën kuçovare, hartuar nga publiçisti i pa lodhur Shkëlqim Ago. ekziston edhe emri im.
 
Përveç pasionit për letërsinë, çfarë pasion tjetër ka Luani?
 
Një erudit kroat, Zharko Petan, thotë se “Kur ëndrrat bëhen realitet, nuk duhet të flesh më”. Libri im i fundit në gjuhën shqipe titullohet “Ditën ëndërroj, natën e lë zgjuar. Komenti eshte i tepërt . Të krijuarit dhe poezinë  nuk e quaj më pasion. E kam çlodhje, shoqëri, njeriun më të afërt, aty ku mund të rrëfehem pa më të voglin kompleks dhe dyshim. Ndjenjat dhe idetë nuk janë si arrat, i çan, i qëron e pastaj i ha duke hedhur lëvozhgat në kosh. Jo, jo! Arra e të krijuarit duhet mbushur e rimbushur, kultivuar dhe bërë shërimet që kërkon, ndryshe do të mbetet “fyçkë” thonë andej nga Devolli dhe pastaj as minjtë nuk të afrohen.
 
 
Dhe në fund dy fjalë për lexuesin e Forumit tonë…
 
Krenohem me emrin e qytetit dhe me historinë e saj, me brezin e ri, që shoh se ruan dhe kultivon traditën dhe historinë. Një ditë duke biseduar me shkrimtarin Leon Lekaj, djalin e mësuesit dhe kompozitorit Zef Lekaj, pa dashur më shpëtoi një shprehje që përdoret në të folurën e përditëshme, ndajfoljen “mahere.” Duke buzëqeshur  më tha -E di  që përdor më shumë dialekt myzeqar se sa korçar? E ç’ti thosha më tepër  mikut tim, ku dhe ai është një herë shkodran dhe dy herë djalë Kuçove. Një nënë e madhe do të mbetet Kuçova djema, ta dini!
E  ndjej veten mes miqsh dhe shokësh kuçovarë, duke ecur nëpër rrugët e saj të pastra dhe duke përshëndetur banorët që kam kohë pa i parë.Veç besoj se asnjëherë nuk do të ndihem i huaj, sepse frymëmarja ime akoma mban aromën karakteristike të ajrit kuçovar...!
 
Faleminderit.
Luan Xhuli
xhulil@yahoo.com  
 
 
                                                    Athine 19 mars 2009

E lexova me kenaqesi intervisten . Urimet e mia me te mira z.Xhuli dhe kucovareve njekohesisht.

good job Ermal

Fjale plot ndjenje e dashuri ashtu sikurse jane dhe vargjet e poezive te tij.  
Ndjej nje fare kenaqesie personale qe isha une qe e solla ne forum Luanin.

Heshtja ndaj vlerave të sotme, boomerangu intelektual i së nesërmes.
(Shënime rreth krijimtarisë së LUAN XHULIT)
 
Siç duket, ne shqiptareve, do të na duhet një kohë relativisht e gjatë për të kuptuar ato çka bota perëndimore, ka kohë që e ka emërtuar si cikël të mbyllur. Arritjet dhe vlerat e një individi sigurisht që nuk maten më nën thënien “doni më për belulin”. Ajo kohë përfundimisht quhet e shkuar dhe si e tillë ne, duhet të merremi vetëm me funeralin e saj, i cili për shkaqe çuditërisht absurde po zgjatet pafundësisht nën një periudhë të ashtuquajtur “tranzicioni”.
Sigurisht që për të konceptuar një vlerë mendimet do të ishin të ndryshme dhe debati rreth saj do të zgjatej në një kohë çmendurisht të gjatë, të lodhshme, e ndoshta të pafrytshme, aq më tepër nëse këtu do të bënim fjalë për një individ. Është e logjikshme që çdo “mozart” të ketë “salierin” e vet të pandashëm, kronologjikisht dhe historikisht dhe argumentet e këtij lloji nën sfondin e një debati të emancipuar dhe të kulturuar do të sillnin progres në fushën e letrave shqipe, e cila fatkeqësisht endet në atë mjegullnajë të emërtuar “kalimtare”.
Kësisoj, duke u mbështetur thjesht tek këto parime si dhe duke interpretuar në favor të kohës shprehjen makiaveliane “qëllimi justifikon mjetin” nuk do të kisha aspak frikë të thosha që poeti dhe krijuesi LUAN XHULI mi plotëson këto kritere, e si i tillë, e ndjej për detyrë të shprehem, që të mos i bashkohem korit të heshtjes së paargumentuar (nuk dua ta quaj të qëllimtë) të shtypit të këtushëm shqiptar.
 
Padashur të fyej askënd, e me qëllimin e mirë që të evidentoj ato çka janë për tu nxjerrë në pah, vë re se nuk ka javë që në gazetat shqiptare të mos ndeshësh me shkrime e artikuj të ndryshëm, të cilët bëjnë fjalë për promovime ciklesh e vëllimesh poetikë, libra me tregime, kujtime, përmbledhje me ese, etj. Nuk mungojnë të pasqyrohen në shtypin shqiptar edhe aktivitete të ndryshme letrare e artistike, përvjetorë krijuesish, festa intime, ku mblidhen grupe artistësh dhe artdashësish. Kjo është për tu lavdëruar, madje do të thosha se mbart brenda saj vlera që duhen stimuluar, por për fat të keq gjithçka mbahet brenda një cikli lokalist të mbyllur, tek i cili, kryesisht, spikat ai krahinor.
Sigurisht që kjo nuk mundet të të entuziazmojë.  
 
Shumëkush ndoshta nuk e di dhe për këtë fajësoj gazetat që çdo javë iu seviren shqiptarëve në kioskat e ndryshme anë e kënd Greqisë, që Luan Xhuli është një ndër krijuesit e paktë, në plejadën e madhe të shkrimtarëve dhe artistëve të huaj (ku përpiqem të përfshij edhe veten), i cili ka një kontratë të rregullt me “Ellηnika grammata” dhe “Kastanioti”, dy shtëpi botuese nga më të fuqishmet në Greqi dhe nga institucionet më me emër në lëmin botues.  
Nëse profesionalizmi i gazetarëve shqiptarë, apo dashamirësia e krijuesve që jetojnë dhe punojnë në Greqi do të ishte në nivelin e dëshiruar, në atë nivel që kërkon koha, pa e cilësuar si një arritje artistike të zotit Xhuli, këtë fakt do ta gjykoja si një lajm, madje i dëshirueshëm për rëndësinë që mbart brenda vetes. Jam i mendimit se amplifikimi i këtij lajmi do rriste prestigjin e gjithë secilës gazetë dhe do ta bënte artikullshkruesin apo intervistuesin të ndjehej mirë përballë heshtjes memece (sërish jo të qëllimshme) ndaj fenomenit “Xhuli”. Dhe s’do gaboja po të thosha, se një rast tipik, siç është fenomeni që përmenda më lart, do të rriste dhe do të ballafaqonte nivelin artistik të poezisë sonë, të pa promovuar ende aq sa duhet, me botën artistike të vendit ku jetojmë.  
Në një artikull të paradokohshëm të gazetës “Tribuna” i lihet vend një shkrimi me titull  “Ellefterotipia publikon një poet shqiptar”, artikull i shkruar prej një gazetari të njohur grek, që publikonte dhe vlerësonte aktivitetin poetik të krijuesit korçar. Nuk do të doja kurrsesi ta quaja të qëllimshëm anashkalimin e një titulli mjaft lakmues ¨Ενα γλυκό μύλο που έρχετε απο την Κοριτςά  “Një mollë e ëmbël që vjen nga Korça”, por gjithsesi një pakujdesi gati-gati e papranueshme, e cila e zhvesh artikullin prej shkëlqimit, dhe cungon identitetin e poetit shqiptar, që aq bukur është shprehur prej autorit të shkrimit të saj.
Përveç kësaj, revista letrare dhe artistike, që qarkullojnë në shtetin helen shpesh herë e kanë bërë objekt të shkrimeve të tyre Luan Xhulin, duke u angazhuar seriozisht  me krijimtarinë e tij. Në një koment të një prej periodikëve më të mëdha, e cila do të lakmohej prej çdo krijuesi të huaj, poezia e tij cilësohet si “...e veçantë, dritësuar nga e thjeshta. “(Kathimerini korrik 2007).
 Pra, flasim për vlera të ngjitura deri tek faqet e dy prej gazetave më prestigjioze të vendit, ku protagonist është një bashkatdhetar i yni. Por paradokset vazhdojnë. Gazetarëve të Tribunës, të cilët për hir të së vërtetës duhet thënë qenë të vetmit që u morën me evenimentin, iu mjaftoi të merreshin me shkrimin dhe të anashkalonin vetë protagonistin e saj, madje duke e ditur fare mirë që Luan Xhuli banon në Athinë, vetëm pak minuta larg Akropolit të lashtë.
Këtu merr udhë një gabim i pajustifikueshëm. Të zgjedhësh ndërmjet origjinalit dhe imitacionit këtë të dytën, mendoj se nuk është qëlluar në shenjë. Ky fakt tregon dëshpërimisht  se ende nuk kemi kompetencën profesionale që gjithçka ta bëjmë vetë, por se duhet të presim mendimin e një tjetri, qoftë ky edhe i huaj, që të mos na dridhet dora kur të shkruajmë. Personalisht do të më mjaftonte si ngasje vetëm shprehja e z. Xhuli “...grekët afrojnë dashuri, shqiptarët kanë besë...”, për të tjerrë një intervistë me protagonistin origjinal të saj.
U zgjodh sërish rruga e heshtjes.
Në vitin 2007 Luan Xhuli prezantohet si poet në një antologji greke të titulluar « ΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΟΥ 2006», si i barabartë me kolegëve të tij grekë. Sërish një fakt i cili mund ndihmonte që plejada e shkrimtarëve shqiptare që jeton dhe punon në shtetin helen, mund ta shfrytëzonte për promovimin e vlerave të veta.
Por jo vetëm që nuk ndodhi kështu, por zëra anonim, të cilët i bashkohen korit të çjerrë e të gjatë të ish shkruesave të letrave anonime në komitetet e partisë e deri në komitetin qendror të ish partisë shtet, i bashkohen edhe ato më të fundit, të cilat e akuzojnë zotin Xhuli “...si bukëshkalë, si harrues i gjuhës shqipe, si një njeri që ka shkruar në gjuhën e shovinistëve grekë...etj”
O temperas, o mores!
Merreni vesh, pra të nderuar kolegë, se nuk ka urë më të fuqishme bashkimi se sa ajo që ngrihet me artin e fjalës. Urrejtja ndaj gjigandit të letrave shqipe Gjergj Fishta për vite të gjitha pati si ushqim një keqinterpretim të shprehjes “...ta marrë vesh gjith bota mbarë, se Gjergj Fishta s’asht ma shqiptar...”
 Bota e letrave është e mbushur me shembuj të shumtë artistësh e shkrimtarësh të cilët zhvilluan aktivitet e tyre letrare larg kufijve të vendit që i lindi dhe u bënë të njohur duke shkruar në gjuhën e atdheut të tyre të dytë.  
 Shpesh herë në debate letrare mes miqsh emri i Franc Kafkës apo ai i Milan Kunderës bëhet objekt bisedash dhe e tillë mbart brenda vetes pyetjen: sa të mëdhenj do të ishin ata, nëse ata do të shkruanin vetëm çekisht? A ishte Çekia, që iu dha lavdinë apo mos ishte atdheu i tyre i dytë, Franca, e cila i bëri ata të famshëm anë e kënd botës.
Kur artisti shkapërcen pragun e vetvetes dëshmon se është i aftë të bëjë diçka më shumë se rretheqarku ku ai është rritur dhe edukuar. Nuk e di nëse zoti Xhuli mendon në gjuhën e nënës apo në gjuhën e vendit ku ai përpiqet me të gjitha forcat të ingranohet. Për mua kjo gjë ka fare pak rëndësi përballë faktit që në librat e tij të botuar në gjuhën greke nuk ka asnjë emër përkthyesi.
Nuk mund të le pa përmendur, sigurisht edhe një përpjekje të zotit Robert Goro në një takim me poetin e shquar grek Tito Patrikio. Duke ndjerë profesionalisht detyrën e tij prej një gazetari të mirëfilltë, si dhe atë të një shqiptari që i gëzohet sukseseve të bashkatdhetarëve të tij, drejtori i Tribunës dhe njëkohësisht gazetari i B.B.C e përmendi zotin Xhuli si një hap emancipues të krijuesve shqiptarë, që jetojnë e punojnë në shtetin grek. Sigurisht që kjo është nismë që duhet përshëndetur, por a është e mjaftueshme?
 
Por, gjithashtu nuk mund të anashkaloj syrin e mprehtë e “vigjilues” të krijuesit shumplanësh dhe autorit të librit “Kritika ndryshe” zotit Fatmir Terziu, i cili në studimin e tij “Xhuli, një shtrat sigurie në poststrukturalizëm” hap një korsi të veçantë në për protagonistin e shkrimit të tij.
Vitin që shkoi, shtëpia botuese “Ellinika Grammata” në kuadrin e kontratës që ka me këtë shkrimtar botoi librin e tij për fëmijë «Το κυπαρύσσι που τα έβαλε με τον ουρανό» “Kiparisi që donte të matej me qiellin”, një përrallë modeste me një fabul të thjeshtë dhe të bukur. Por e theksova edhe më lart që me këtë shkrim nuk kam për qëllim të promovoj vlerat artistike të Luan Xhulit, por të evidentoj faktin e rëndë të heshtjeve ndaj vlerave të faktuara, ndaj një arritjeje, e cila, sido që modeste, e rreshton zotin Xhuli në tribunën e bashkatdhetarëve. Dhe ne, shqiptarët, duhet të mësojmë të nderojmë tribunat. Sigurisht, që më parë duhet të harrojnë ato të djeshmet, në podet e së cilave vendoseshin karrocierë dhe shoferë, kooperativistë me pesë klasë shkollë apo “kuadro” me shkolla nate dhe kurse partie. Jo të nderuar miq. Tribunat metaforike duhet të nderohen sepse në sistemin e ri kapitalist, ku pjesa më e madhe e shqiptarëve hynë me dëshirë, ato nuk fitohen as me fleta nderi dhe as me fleta lavdërimi, por me arritje të prekshme. Me suksese të dukshme.
Dhe Luan Xhuli i gëzon këto privilegje.
 
Pak kush e di gjithashtu, që Luan Xhuli është njëri prej krijuesve që jeton dhe krijon në Athinë dhe që merr pjesë me librat e tij në panaire kombëtare dhe ndërkombëtare, që është i përkthyer edhe në gjuhën franceze, madje libri i tij i fundit për fëmijë është në bisedime me një shtëpi botuese gjermane.
Dhe sukseset e bashkatdhetarit tonë kalojnë nën kularin xheloz të heshtjes...
Para pak ditëve shtëpia botuese “Ellinika Grammata” bëri një prezantim të librave që së shpejti do të nxjerrë në treg. Në numrin e madh të poetëve dhe shkrimtarëve grekë spikat sërish edhe bashkatdhetari ynë. Luan Xhuli, që përkufizohet nga poeti Niko Kacalidha “Krijues me përgjegjësi, që me çelësin e tij poetik di si hapen portat e botuesve të huaj”, iu paraqit lexuesit grek me një vëllim serioz poetik të titulluar «ΠΟΥ ΝΑ ΖΗΤΗΣΩ ΣΥΓΝΩΜΗ». “Ku të kërkoj të falur”. Një botim i plotë prej 110 faqesh, me një koperinë dinjitoze dhe me redaktor njërin prej emrave më të shquar të letrave greke, Janis Ksanthulis.
A do të vazhdojë heshtja e krijuesve dhe gazetarëve shqiptarë edhe përballë kësaj arritjeje të re të poetit korçar?  
Për epilog do të doja të zgjidhja librin “DITËN ËNDËRROJ, NATËN E LË ZGJUAR”, i cili është hedhur në qarkullim nga shtëpia botuese “Globus R”
 
Në fillim të vëllimit të tij poetik autori vendos emra të shquar të letrave greke, gazetarë dhe miq, të cilët shprehen për poezinë e tij. Ka shumë emra. Ka shumë dashamirë të poezisë së tij. Nuk mungon aty as poeti i mirënjohur Mihalis Kanas, i cili shprehet:  
 
“...Akoma nuk e kam marrë veten nga ato që më shkaktoi poezia e një poeti shqiptar, që shkruan në greqisht...bravo!...”
Ndërsa M. Laina, kritike e njohur letrare dhe poete e përkufizon kështu poezinë e tij:
Vargjet e tija janë rrugë të gjëra ku figuracioni letrar nuk e ndjen ngushtësinë...”
 
Ka edhe personalitete të tjerë që zhvillojnë aktivitetin e tyre në fushën e letrave nga të dy vendet...Veç në hyrje të librit mungojnë anëtarët e kryesive të shoqatave shqiptare të shkrimtarëve dhe artistëve që kryejnë aktivitetin e tyre në shtetin grek. Mungojnë emrat e gazetarëve shqiptarë...Tjetër çfarë mungon?
Jam i mendimit që mungon edhe dëshira për të promovuar vlera të vërteta. E nëse kjo dëshirë heshtjeje do të zgjasë, nesër koha do ta shndërrojë atë në boomerang ndaj krijuesve shqiptarë që jetojnë e punojnë në shtetin helen.  
Heshtje ndaj poetit që ëndërron...?!
 
Jeshilen s’e mora hua...
 
Ma dhuruan shpresat,  
miqtë, shokët,
Familja, të dashurit
dhe ju që s’iu pashë asnjëherë.
Me një adresë, një emër
Dhe një mision në jetë.
-Të jem unë? –thashë.
Të jetë e vërtetë?
 
Që atëherë  
S’di ku e vura.  
Nuk e kërkoj.
Di, që e kam brenda vetes...
dhe s’e mora hua prej askujt.  
 
Heshtje ndaj poetit që flet...?!  
 
 
Leon Lekaj  
(leonzlekaj@yahoo.com)
Athinë, Mars 2009

Në datën 20.09.2009, poeti Luan Xhuli është nderuar me çmimin "Ali Asllani" si liriku më i mirë për vitin 2008 me vëllimin poetik "Ditën ëndërroj, natën e lë zgjuar". Çmimi u dha nga Lidhja e Shkrimtarëve në bashkëpunim me Ambasadën Shqiptare në Athinë. Në ceremoninë e rastit ishin të pranishëm personalitete të artit e të kulturës shqiptare, përfaqësues nga Ministria e Jashtme si dhe mjaft përfaqësues të medias greke. Vetëm ditët e fundit gazetat më të mëdha greke kanë shkruar disa herë lidhur me këtë event.
 

Foto nga ceremonia e dhenies se çmimit poetit Luan Xhuli

Pasaporta e vetme e qytetërimit, ka emrin e së nesërmes
 
(shënime dhe mbresa nga festivali i 27-të i kulturës ne emigracion )
 
Një ftesë e ardhur nga komisioni ndërkombëtar i emigracionit K.L.A.E, Luxenbourg, ishte prologu i një kënaqësie të veçantë, për të marrë pjesë në këtë festival.
Ëndërr dhe respekt njëkohësisht. Shumë ditë para se të nisesha, ngjasoja me një fëmijë që pret me padurim të fillojë për here të parë shkollën dhe në të njëjtën kohë stresohet i emocionuar se është ende i vogël përballë saj. Dhe vërtet isha i tillë përpara një manifestimi aq madhështor, me përmasa gjithë multietnike.  
I ftuar së bashku me dy krijues të tjerë, që janë botuar dhe banojnë përkatësisht në Francë dhe Zvicër, Ylljet Aliçkën dhe Besa Myftiun, do të ishim protagonistët e tre mbrëmjeve të festivalit, duke dhëne jo vetëm eksperiencën e punës sonë,  si krijues, por edhe duke theksuar cilësi dhe elementë të traditës, në vendet ku kemi emigruar e mbijetojmë. Deri diku, të tre, “kishim detyruar” vendet ku kemi emigruar,  të pranonte vlera dhe vepra të shkruara në gjuhët përkatëse, por që mbanin aromë tradite dhe flisnin të frymëzuara në gjuhën e kombit shqiptar. Në mes 40 shteteve pjesëmarrëse, edhe ne, do të tregonim recetat tona të krijimtarisë, përballë kuzhinës së avancuar të kulturës botërore, duke  biseduar.
Ditët prej 19 deri 21 mars, ishin ditë të tilla premierash, ku ndjeva veten se i takoja të gjithëve dhe kisha kombësinë e të gjithëve, me të veçantën dhe individualitetin tim.
Të gjithë të një ngjyre, të një mendimi dhe të një ideje, atë të ëndrrës, për ta bërë të nesërmen, pasaportën e vetme të  kulturës qytetëruese.  
Kështu u nisa dhe unë drejt Luxenburgut, qytetit-shtet, që pa ndrojtje do të thosha se ishte enigmë boshe e dijeve të mija. Përkonte dhe me një festë tjetër ikja ime. Festën e poezisë, për të cilën isha përgatitur shpejt për takimet e mia me lexues grekë në diskutim të librit  të fundit poetik “Ku të kërkoj të falur”. Kështu, edhe vargjet dhe librat e mia udhëtuan drejt festivalit, veshur me rrobat e një tjetër feste emocionuese. Sa e denjë ishte poezia ime, përballë një frymëzimi të tillë manifestues...?
Evropa e panjohur deri atë çast, më uroi mirëseardhjen me stacionin e parë të zbritjes në Bruksel. Miqtë organizatorë me B. Hazizajn në krye, donin të më sygjestiononin me surprizat e tyre, që në ditën e parë. Vizita dhe njohje, sqarime për organizimin e festivalit, dhe në fund, më “paralajmëruan” se do të bombardohesha me pyetje për krijimtarinë time, mbasi njihesha dhe isha lexuar më parë jo vetëm nga specialistë dhe filologë, por dhe nga simpatizantë dhe dashamirës të metaforës poetike. Me Bashkimin kishim 30 vjet pa u parë. Qysh atëherë kur ai vazhdonte liceun artistik për pikturë, dhe unë mes talenteve të reja të rrethit të Beratit me apasionantin Ylli Polovina kryetar të degës së lidhjes. Pastaj të gjithë kishim emigruar dhe koha kishte fshirë adresat e njohjes. Dhe tani, mbas kaq e kaq vjetësh, faqet e internetit dhe të veprave të botuara , na kishin afruar shoqërinë e dikurshme të rinjohjes.
I entuziazmuar dhe i stresuar, Brukseli me ngjasoi me një muze gjigant, ku e vjetra, tradita dhe gjallëria e së sotmes, plotësonin një papirus kulture dhe pamjesh, që kërkonin kohë për tu studiuar. Kisha marrë vetëm fotokopjen e këtij qyteti evropian, sa për shijë të parë, në oreksin e ditëve të më pastajme. Befasia tjetër ishte bashkëshoqëruesi dhe miku im Hazizaj, ku nga adoleshent i dikurshëm, ishte shndërruar në një burrë të pjekur dhe me dije, ku thinjat e freskëta, i jepnin më shumë hijeshi kulturës evropiane “të vjedhur”, me shume përpjekje dhe shkollim...
Deri në Luxenbourg, si ndjemë kilometrat dhe kohën e ikur, mbasi miqtë e mi më plotësonin jo vetëm kureshtjen time, por mbushnin çdo boshllëk që kishte të bënte me të veçantën e festivalit. Specifikja , ishte ajo, se ky festival, për të 27 herë, theksonte me shumë energji faktin se emigrantët, kudo që të ndodhen, janë diametri i një rrethi që përkufizon të ardhmen e kulturës dhe qytetërimit. Janë si të thuash, pjesë e një mozaiku kohor, që pa ata, do t’i mungonte bukuria dhe shkëlqimi. Janë freskia e ajrit të sotëm, atmosfera avancuese e së nesërmes. Kjo gjë, më kishin ngarkuar emocionalisht, që edhe pse me anglishte të çalë, si përgjigjej pothuajse fare kureshtjes Kuptoheshim me dritën e të folurit dhe me ngjyrën e fjalës. Për herë të parë vërtetova një dyshimin tim, se sinqeriteti është kodi me efikas i nënkuptimit...
Qyteti-shtet, mu fashit si një teatër i madh kukullash, që pret një premierë të re. Karakteri alpin i ndërtesave, rrugët e pastra me parqe që akoma dremisnin në gjumin e dimrit,më vunë para syve peizazhe të tjera ngjyrash në lyerjen e shtëpive, aq shumë të freskëta, sa për një çast më kaloi nëpër mëndje mendimi se ishin lyer enkas për mua! Një qytet tepër autoritar, disi mistik, i ftohtë, me njerëz të paktë në rrugë dhe që përshëndesnin me lëvizje të kokës, si të kishin frikë mos lëndonin ajrin. Për ne mesdhetarët, duket disi e trishtë në fillim, veç, mbasi kupton se si qarkullon dhe organizohet jeta, asgjë s’mbetet e pa shpjegueshme.  
Zhan Filip, një nga organizatorët e festivalit, më thotë se këtu njerëzit në të njëjtën kohë respektojnë vetveten dhe ligjin. Kanë komunikimin e më të thjeshtit, dhe e quajnë të tepërt shqetësimin brenda vetes.Janë aq paqësorë dhe tolerantë, sa askush s’bëhet kurioz në ç’gjuhë komunikon e ç’ thua, rëndësi ka që të jesh i unifikuar me hapin e punës, respektit, përkushtimin dhe pozicionin tënd përballë shtetit...
“Njerëzit, miku im, më tha në fund, japin dhe shkëmbejnë me njëri tjetri dritën... kjo mjafton për tu kuptuar....”
Me zonjën Paka Rimbau komunikonim në greqisht. Më tha, se atë pak që kishte mësuar, ishte detyruar të shuante kureshtjen e saj, se sa ëmbël do të tingëllonin vargjet e poetëvë klasikë grekë, si dhe të kohës së mëvonëshme. Kur e mori vesh se O. Eliti, ishte poeti im i adhuruar, recitoi pa marrë frymë, pambarim vargje të tija. Spanjolle në origjinë, bisduam së bashku, që nga krijimet e Markos Ana e deri tek Gabriel Markes. Fjalën e parë të mirëseardhjes në gjuhën greke ma dha ajo e para, duke më dhënë dhe mësimin e vyer, si të respektosh dhe dashurosh gjuhën e vendit ku ke emigruar...
Miqtë e tjerë, organizatore të festivalit si F.Bariozi, J.Kambera, A.Helpikuet, C.Skenier e shumë të tjerë, më bënë të ndihem si ata dhe jo mysafir dhe i ftuar. Më futën në rrjedhën e ritmeve të tyre të punës, duke ndjerë veten gjithëkombësh, që  krijon dhe mendon shqiptarisht, i ingranuar në unitetin e fjalës së qytetëruar. Dashur pa dashur, isha bërë edhe unë një copëzë e atij mozaiku shumëkulturor, që ato ditë shkëlqente më shumë, në atë përvjetor të tij të 27-të.  
S’ kishte kaluar ende dita e parë dhe isha njohur me shumë miq, poetë dhe prozatorë nga i gjithë globi. Që nga Sumana Sinha nga Kalkuta që jetonte në Francë, e deri tek Lu Long nga Taivani, nga Kemal Musiç nga Bosnja... e deri tek Sergio Puente nga Peruja...Shkëmbenim librat e njëri tjetrit, e-mail-et, bënim fotografi të përbashkëta dhe pyesnim duke sqaruar metaforikisht temat dhe mendimet që kishim lëvruar në veprat tona..Po atë ditë perkthyesja ime Mirela, që me të qeshur i thosha se ishte “gjysma e ime”, më tha se kishte kërkuar të më njihte shkrimtari italian, Piero Simoneli, që  interesohej për poezinë time. U takuam vonë, dhe respekti i tij, edhe pse kanë kaluar kaq ditë, akoma më përmbyt ndjenjat...Ftesën dhe adresën e tij, i quaj reliket më të çmuara të dashurisë për fjalën dhe qytetarinë e së nesërmes...
Dita e parë e festivalit ishte mbyllur me një takim tepër interesant me studentët e fakultetit të filologjisë, ku edhe pse nuk isha unë referuesi i mbrëmjes,të rinjtë u grumbulluat duke më “mbytur” me pyetje nga më të ndryshmet, që kishin të bënin me karakterin njerëzor të poezisë dhe detajet ndërtuese të saj. Kisha fituar eksperiencën e parë për tu përgatitur për ditën e nesërme, ku midis specialistëve, lexuesve, gazetarëve dhe televizionit, do të debatonim për kulturën, krijimtarinë, të drejtat e njeriut në emigracion dhe metaforën e poezive të mia, ku i mahnitur nga befasia e njohjes nga ana e një grupi lexuesish, u mbërtheva në planin e një debati shumë poetik dhe emocionues.
Tashmë, në rolin e nxënësit që përthith gjithçka, që më përpara s’ka mundur ti ndjejë, u ngjita në sallën e konferencave me Ylljetin dhe Besën, duke ju shmangur paraqitjes klasike të prezantimi letrar. Nën shikimin e mbi 200 pjesëmarrësve, theksuam arritjet e kulturës dhe të krijimtarisë, duke nxjerrë në pah rolin qytetërues të traditës dhe fjalës shqipe, kudo ku kishim emigruar. Salla skuqte nga flamujt dhe  këngët popullore shqiptare, që ishin për sfond, e bënin mjedisin më shumë kombëtar. Më dukej , sikur isha mes bashkëpatriotëve, edhe pse pjesa dërrmuese, ishin të huaj që ndiqnim me kërshëri dhe simpati përgjigjet tona. Pati raste të tilla, ku e lexoje lehtë kënaqësinë në sytë e pjesëmarrësve, dhe ishin të huajt që nisnin të parët duartrokitjet. Kisha improvizuar një poezi të vogël duke luajtur me emrat tanë Luan-Ylljet-Besa, ku duartrokitjet shkuan deri në ovacion. Debati letrar ishte kaq i çiltër dhe pikant, saqë edhe përkthyesja ime Mirela, nuk arrinte të shënonte të gjitha pyetjet. Isha çliruar nga emocionet  prej syve të shumtë që më ndiqnin, sa, disa herë, miqtë e sapo njohur kosovarë, Fatmiri, Dritoni, Rifati, apo Adelina që kish ardhur nga Franca, enkas për mua, më kishin dhënë fuqinë e emrit... Nuk e teproj të them se disa herë, të ngritur në këmbë duke aprovuar fjalët dhe përgjigjet tona, e ndjeva veten një qelizë të vërtetë të patriotizmit...S’do ta harroj çastin e fundit, kur valltarët e ansamblit Shote Galica, u larguan nga salla duke kënduar dhe kërcyer. Isha entusiazmuar aq shumë, sa s’doja të mbaronte ai takim-debat. Atdheu, fluturonte përpara syve të mi...
Çdo stendë kishte të veçantën dhe fliste me elementë të rinj, që më parë si kisha hasur asgjëkundi. Libra  të ndryshëm, ekspozime tërheqëse dhe përkufizime traditash. Unë ndiqja poetët dhe ata më ndiqnin mua. Miq të rinj, me emër, kulturë dhe dije, barazuar me dëshirat. Dhe gjithnjë, në krah për të më shpjeguar hollësira,Adelina, Fatmiri, Kastrioti, Jetnori, Alketa, Sonja, Avdullai, që s’mundën ta fshihnin mallin dhe dashurinë e të ikurit, edhe përballë syve të mi.
Ndër të pa priturat e takimeve të mia, ishte dhe një zonjë që ishte martuar në Luksenurg, Xhuli. Kishte ndjekur paraqitjen e grupit tonë krijues, dhe të nesërmen kishte ardhur përsëri enkas për ne, duke na ftuar në një banket mbrëmjeje.
Atmosferë bashkatdhetarësh, përqafime miqësore dhe lot malli. Tema të reja në poezitë e mija, figura të reja në vargjet e pa shkruara, kujtime që s’tregohen dot me fjalë...I paharruar edhe një çast tjetër, kur Albi i vogël 9-të vjeçar më afrohet  dhe më kërkon autograf në librin për fëmijë “Qiparisi që donte të matej me qiellin”. Edhe pse i shkruar në greqisht, Albin e vogël e kishte tërhequr aq shumë ilustrimi i librit , sa me një shqipe të pastër më tregoi mesazhin e librit që është po aq shqiptar. E përqafova dhe i thashë se vërtet ai nesër do të jetë një qiparis i fortë dhe pse jo më shumë një copë qiell kombëtar, ku do të lartësohen qiparisat...!  
Aromë Atdheu gjithkund. Këngët dhe vallet tona, fustanellat dhe xhubletat, çiftelia, curlja dhe daullja, manifestonin po aq shqip. Salla e shfaqjeve ishte kthyer në një skenë të stërmadhe. Edhe nigeriani, spanjolli, peruani dhe francezi, merrnin ajër Shqipërie nga ritmet dhe në sytë e kënaqësisë u lexoje pa frikë solidaritetin dhe dashamirësinë. Bijtë e Shote Galicës, kishin elektrizuar festivalin, duke krijuar një kor  me thellësi  të pa matshëm zërash dhe ngjyrash..
“Për atë flamur, për atë besë,  
S’ka me u tret në zemra dashnia...”
Me shkrimtarët Y.Aliçka dhe B.Myftiu, njiheshim vetëm nëpërmjet faqeve të internetit dhe të komunikimit telefonik. U miqësuam shpejt, duke formuar një trup të gjallë propagandues, që u manifestua në çdo takim tonin. Duke theksuar traditën, fjalën e zgjuar popullore, e duke biseduar për veprat që kishim botuar në shtetet ku emigruam, rrugët e Luksenburgut regjistruan aq shumë biseda, që pa dyshim nesër, do të jenë frymëzime të reja veprash.
I shpenguar dhe i kënaqur nga një ngopje e tillë, festivali po mbyllte portat, por jo kufijtë e qytetërimit. Celuloidë të tërë, emisione, rubrika dhe mjete të shtypit, ishin mbushur me ajër dhe atmosferë përvoje. Ishin tiposur kujtime dhe ngarkesa emocionale kish filluar të derdhej. Flisnim për shoqëri të reja, për miq të rinj, për lexues të pa njohur deri dje dhe për specialistë me dije dhe përkushtim qytetërues. Ndoshta, edhe metaforat poetike e ndjenë veten të pafuqishme për t’i shprehur ato gjurmë të veçanta! Qyteti i Luxebourgut, shtet i vendasve dhe më shumë i të huajve,  për  aq ditë me radhë, ishte ndjerë i vogël përballë atij entusiazmi.
Zor të largohesh nga gozhdimi i ndjenjave. Miqtë e mi, organizatorë të festivalit, më kishin dhënë aq shumë, ashtu siç kishim marrë po aq prej meje. Kishim coptuar ndjenjat në copëza të vogla, për të krijuar mozaikun e madh shpirtëror të qytetërimit, të së nesërmes  me më shumë dritë dhe kulturë...
Tek marr rrugën e kthimit dhe përshëndetem me ta, ndjej dhe një herë ngrohtësinë e një aktiviteti kaq madhor, që nxerr në pah traditën dhe krijimin, kulturën dhe unitetin, duke u bërë ëndrra e të gjithë emigrantëve, e të gjithë njerëzve. Akoma dhe sot, i mbingarkuar prej atyre ditëve, ndjej se s’mund ta shpërblej dot atë respekt dhe vlerësim vetëm me obligimin tim krijues...Faleminderit vëllezër !  
 
Luan Xhuli
Mars 2010
 

ZËRI I FJALËS SË ZGJEDHUR
 
(Mbresa nga festivali i 1-rë nderkometar i letërsisë Tinos-2010 )
 
 
 
Zëri i fjalës së zgjedhur, ka tjetër muzikë. I ngjan frutave me të pjekur, që dielli i ka mbajtur me “hatër”. Frutat e majës. Ato që puthen me diellin, duke lëshuar ëmbëlsirë. Ato që kundërmojnë...deri tek kopshti dhe oborri i fqinjit.
Këtë radhë, pentagrame metaforash kam me vete dhe një biletë ëndërr. Po, po, edhe ëndrrat paskan biletë, e çfarë bilete thuaj. Të venë në mendime dhe të bëjnë të ndjesh vogëlsinë tënde përballë një galaktike të pa provuar: Atë të fjalës së zgjedhur dhe të zgjuar,  që ka për mbishkrim qytetërimin e se nesërmes. Një mesazh ardhur nga ishulli i Egjeut, Tinos, dërguar nga dy zonja krejtësisht të panjohura për mua, deri atë çast, shoqëronin pjesëmarrjen time ne festivalin e parë ndërkombëtar Tinos-20010. Më shkruanin thjesht dhe poetikisht: “Të presim. Era e ishullit dhe e jodit, ka kohë që mban aromën e poezive të tua. Popi dhe Irini”.
U mallëngjeva. Sinqerisht ua them, dhe atij mallëngjimi, i thashë diçka, që s’ndihem ngusht ta deklaroj:  
Më kishin dekoruar me respekt, me vlerësim, me mbi vlerë..!
Në listën e të ftuarve pjesëmarrës, emra poetesh dhe shkrimtarësh, pothuajse me përmasa të pa dimensionuara... me vepra poetike dhe letrare me vlera qytetëruese të veçanta.., Me emra pothuajse “thriller” në letërsinë botërore...Do të udhëtoja me Lendo Ivon, Franko Loin, An Karson ,Pier Asulin, Tito Patrikion, dhe shumë të tjerë nga Greqia, Qipro, Serbia, Kroacia, Rusia, Bullgaria, Meksika, Peruja. Gjithsej 18 vënde. Nuk mbylla sy atë natë. Fjeta dhe ëndërrova me sy hapur. Do të njihja nga afër ata ambasadorë fjale, që më bënin magjinë e çdo ditë të zakonshme...,edhe pse të vështira dhe unë emigranti ekonomik i viteve të përmbysjes, më duhet të rend për të siguruar veten dhe familjen , duke punuar. Siç duket, arti dhe letërsia, paskan edhe një mision tjetër më human dhe qytetërues, me njerëzor dhe progresist: Atë të së nesërmes...ëndërr !              
Në anije shkëmbyem librat e parë me të posa njohurit M.Radiç nga Serbia, F. Loin nga Italia, M.Jasinin nga Turqia, dhe me shkrimtaren greke E.Sotiropulu, folëm si të mos takoheshim për herë të pare. Më të adhuruarit për mua, poetin Tito Patrikio, doja ti shprehja diçka më shumë...I thashë, se pa lejen e tij, kisha botuar një poezi që i përkushtohej....S’ja fsheha simpatinë dhe ëmbëlsinë që me jep poezia e tij lirike dhe e zgjuar. “S’ka gjë,- më tha. Respekti i një te treti që s’të njeh, ka më shumë të vërteta dhe reze drite...”E lashë të lexonte poezinë, dhe prita, si të merrja notën kaluese pas një provimi të dhënë. Vërtet kështu konsideroj fjalën këshillë dhe mendimin e një më të dituri..., pa nënvlerësuar asnjëherë me të zakonshmin...Pastaj më thirri...”
-Më ke bërë dëm të madh, -më tha, -rrallë përlotem dhe jo për atë ç’ke thënë për mua, por për atë, ç’ka tregon, vargu i juaj...
...Vargjet e tua shijoj,
si reçel behari bërë nga duart e nënës...
Si mjaltë  me erë rigoni Morave,  
që kam frikë ta përtyp mos mbarohet....
Së bashku me dy lot të fshehtë poeti, anija rrëshqiste mbi pëllëmbën e detit, drejt Tinos, ku na prisnin miqtë dhe organizatorët, shokë të vjetër dhe ata krejt të panjohur. Më prisnin dhe autoret e mesazhit...Popi dhe Irini!      
 
Dita e parë
 
Ishulli i Tinos, ku shkoja për herë të parë më joshi me magjinë, sikur isha futur në mes të një qyteti prej sheqeri, me shtëpi tejet të bardha, deri në vrasje sysh. Dritaret e kaltra, që ndeshen vazhdimisht me erën e fortë e të vazhdueshme, llamburijnë duke reflektuar blunë e Egjeut, të zhytur në kthjelltësi. Një çudi! Një mrekulli e pa gojë. Rrotull, fshatra dhe grupime të bardha, si cifla të një veze, pa ditur se e kujt ishte...Dhe mes tyre,  ankthi dhe agonia ime. Do të paraqitesha në ditën e parë të festivalit! Diçka kisha përgatitur më parë, por në përgjithësi, nuk jam besnik i klisheve dhe mënyrave klasike të të shprehurit. Atmosfera e krijuar me pllakate dhe reklamime për festivalin, valëviste me  flamujt përkatës të të gjitha vendeve pjesëmarrëse. Edhe timin, duke me dhënë sigurinë e mos të qenit i vetëm  në atë atmosferë kulture dhe emocionuese. E kush do të pyesja unë, nuk ndihet i tillë, përballë flamurit me të madh, atij te vlerësimit? Poetet janë lokatorët me të ndjeshëm të fjalës, janë përcjellësit me të mirë të ndjenjave, me anën me të bukur dhe metaforike, që ka fraza. Zëri ndjesor, elektrizon dhe gurët, dhe jo më atë sallë aq të madhe, edhe pse muret e fjalës, s’kanë përmasa.
Ishte radha e ime, edhe pse ora kishte vrapuar dhe fjala e zgjedhur, kishte shtruar një “meny” sa poetike, aq dhe të zgjuar. Në panel, me emra të mëdhenj e të veçantë. Me shkrimtaren e njohur amerikane Alisja Stolings, perkthyesin Th. Hiu dhe prozatoren greke me shumë çmime  Ersi Sotiropulu. Numuroja minutat, dhe s’doja ti besoja rrahjeve të shpejtuara të zemrës prej trakut dhe emocionit. Do të mburresha dhe do të gënjeja, po tu thosha të kundertën. U degjua konferencieri të thoshte...”Me emrave të dëgjuar, kemi dhe emra më pak të dëgjuar. I tillë është dhe poeti shqiptar Luan Xhuli por që nga vlera poetike e tij, është i veçantë dhe tronditës...”
Kisha lënë mënjanë letrën e përgatitur më parë dhe theksova, duke fshirë çdo emocion...
“...Jam i vogël përballë shpirtit të madh poetik të vendit tim! Jetoj në Greqi si emigrant ekonomik, duke pasuruar qelizat e frymëzimit, me qytetërimin e të dy vendeve. Ngjyrën e gjakut, ma ka dhënë vendlindja ime. Prandaj jam kështu....! "
”...Kam kaq shumë diell me vete, dhe jam betuar se do ta çoj ne vendin që më lindi. Për pulla do vendos rezet dhe për postier, dashurinë time....” Duartrokitje. Shumë, aq sa për një çast ngrita sytë, për të parë ata njerëz që më godisnin me shikimet dhe dashamirësinë e tyre. Dy shoqet e mija dhe gazetare Natasha(të më falë që si mësova mbiemrin), duartrokisnin të ngritura në këmbë....Nuk mbahesha më. Kisha kapërcyer emocionet me shkopin e fjalës prekëse. Pastaj, lexova poezinë ‘Kumbulla”, në të dy gjuhet, shqip dhe greqisht. Mu duk sikur heshtja përthithte vargjet, si një thellësi që s’ngre dot valë. Mijëra shikime mbi mua. Më kishte pushtuar krenaria egoiste e gjuhës së nënës...! Vetëm duartrokitjet dhe bravot, më detyruan të falënderoj, pa mbaruar minutat që kisha në dispozicion. Doja të ndaja akoma ndjenja me atë auditor që dinte të respektonte fjalën. Lexova një poezi kushtuar poetit tim të adhuruar T.Patrikio. Kultura dhe etiketa qytetëruese, na mësuan te vlerësojmë etalonët e mirësisë dhe të vlerës. Kështu duhet të jetë. Kultura dhe dija e tjetrit, le të bëhen ëndrra dhe rruga jote. A ka pasaportë me të vyer se kjo?!
Po mbaronin minutat dhe doja të konturoja  pozicionin tim si krijues dhe emigrant. S’kisha më nevojë për shënime.  
”Poezia ime, ka kartën jeshile, pa afat skadimi..., sepse është shpirti im, gjaku im, ndjenja dhe dashuria e lënë jetime në anën tjetër të kufirit...Jeni ju, që s’u kisha njohur më parë dhe që më dërgonit oksigjen, për tu rritur më shpejt .Merrni për dhuratë vargun tim...!”
Vetëm duartrokitje. I përhumbur unë. S’di si i zbrita shkallët e podiumit, vetëm se ndjeva se dhjetëra  më shtrëngonin duart dhe më rrihnin supet. Nuk arrita ti falënderoja të gjithë...! Është mirë të kesh borxhe respekti...!
     
Dita e dytë  
 
E liruar tashmë nga emocionet, dita e dytë ishte më e bukura. Mundohesha te përthithja çdo gjë që kishte të bënte me festivalin, të lexoja apo të njihja disa nga veprat e pjesëmarrësve, të vizitoja muzeume, vepra arti apo dhe kishën me të madhe  besuese të shën Mërisë. Mjedisi përreth dhe hoteli ku ishim grupuar ishte një mrekulli e bardhë midis valëve dhe shkëmbinjve. Tjetër klimë rreth vetes. Nuk isha më i pa njohuri i ditës së parë. Më përgëzonin, më uronin, dhe me shumë nga poetet dhe shkrimtaret, shkëmbyem librat tanë dhe mendime për to....Besoj se poezi të tëra,do ta kenë startin nga aty. Me Patrikion, Skapardhonin, Zatelin dhe Baltino, isha më pranë. I takoja shkollës se tyre, dhe librat e mi në gjuhën greke, ishin bërë objekt bisedash, për çaste dhe grupime të ndryshme. Me Radiç nga Serbia, Jasin nga Turqia dhe Sodan nga Kroacia, ishim bërë treshja e një shoqërie të re. Që të tre flisnim gjuhën greke dhe komunikimi midis nesh kishte lehtësitë e duhura. Një mik tjetër kisha bërë aq të afërt ato ditë. Poetin italian Franko Loin, një nga më pikantet e rimave milaneze. Një 80 vjeçar me moshë adoleshenti. Komunikimi në italisht me të, më jepte kënaqësinë ti shprehja simpatinë për gjithë letërsinë italiane, duke i cituar poezi të Ungaretit, që më kanë shoqëruar gjithë jetën. Në librin e tij më shkruan...”Një miku artist nga Shqipëria fqinje...”Më tregonte kur kishte qenë në Shqipëri(shumë herë) dhe nuk shqiste atë të vitit 97-të, me ngjarje në sheshin qendror....Buzëqeshja e tij më duket sikur më përshëndet akoma...Si gjithmonë i talentuari Th. Hiu, përkthyesi dhe ndërmjetësi ynë, u bë për ato ditë edhe kultivuesi i miqësive te reja për ne...
...Festivalin për atë ditë, do ta vazhdonim diku larg nga qendra...Në një qytezë të bardhë që ngjasonte si gëlqere e shuar taze. Quhej Volakas. E bardhe midis shkëmbinjve të çrregullt mermeri, të vënë si me dorë. Shkrova dhe një poezi aty. “...Këtu, era ndjek vetveten  sikur do të  puthë gurët vullkanikë ardhur nga ishulli tjetër....” Për çaste të tëra , ai mjedis, më solli në kujtesë Moravën, Çardakun e saj dhe ujin brisk që të than gishtat. Edhe mes një bukurie fantastike, zëri i nënës dhe i vendlindjes, të ndjek si iso, që pa të, kënga të mbetet e zbrazët. E quajta “fshati i gurëve të bukur”. U gdhimë në atë lartësi mbi 800m mbi nivelin e detit, duke dëgjuar poezi dhe fjalë të zgjedhur. Pimë raki të dashur (jo si e jona...) dhe ngritëm shëndete për njeri tjetrin. Amfiteatrit të vogël i fshatit, për shumë kohë do t’i ushtojnë veshët nga zërat e kënaqësisë sonë...
Dita e tretë,  
...na kishte thërritur akoma më larg. Për një moment, me kaloi mendimi, sikur në këtë ishull, sa më larg të shkosh, aq më shumë do të ndiqesh nga bukuritë. Kishim shkuar në vendlindjen e artistit të madh, skulptorit Jani Halepa. Një ditë më parë, me dy shokët poetë nga Serbia dhe Turqia, kishim  vizituar muzeun që mbante emrin e tij. Vepra me arome shekulli, me një freski të habitshme. ”Çdo gjë, rrit vlerën kur ka brenda mendim artisti,- kishte thënë Jasini, turku që fliste pesë gjuhë dhe që jepte mësim në universitetin e Stambollit. Po e shihja edhe një here me sytë e asaj dite të fundit të Korrikut, atë sentencë të zgjuar. Ishim në Pirgo, një qytezë prej mermeri,  një skulpturë gjigante, gjithnjë e freskët dhe e pa mbaruar...! Një mrekulli e bardhë. Një margaritar tjetër me “taban” mermeri dhe mikpritjeje... Kalldrëmet e mermerta të asaj qyteze, më sollën nder mend Beratin e dashur, ku për shume vjet, isha mysafiri i tij i përhershëm. Kujtova sa sa here shëtitjet e bëra, duke shkuar enkas për të numëruar mrekullitë dhe historinë e tij, shkruar mbi bedena lashtësie. Çdo gjë, e mermertë, përveç njerëzve, që të mermertë kishin bujarinë dhe mikpritjen. Muzeu historik i nxjerrjes së mermerit, ishte një laborator tradite i asaj treve, Banorët, ishin jo vetëm punëtorë të pa lodhur, por edhe artistë me fantazi të habitshme, skalitës të përkryer, skulptorë me të veçantën estetike. Pirgu ishte vendlindja e skulptorit me emër Janis Halepas!
I shkujdesur, ndoqa poezitë e një miku të sapo njohur nga Qipro, poetin Mario Mihailidhi, që mu dukën sugjestionuese. Nxora përfundimin, se sa shumë gjëra kishim të përbashkëta ne dhe qipriotët. Historia, na kishte ndëshkuar pothuajse njëlloj dhe shpirti poetik njëlloj dhe ëndrrat pothuajse të njëjta. Duartrokita shumë atë mbrëmje. Miku im Selanikas, me frazën energjike të tij, i dha ritme të reja mbrëmjes. Nën gjethet e jeshilta të një rrapi madhështor, njoha edhe disa shqiptarë, punëtorë ne atë bar të bukur dhe tërheqës. I fola shqip. Më përgjigjeshin greqisht, sikur ta kishin harruar alfabetin ku mësuam të shkruam për herë të parë. Çpo ndodh me ne, me disa nga ne shqiptarët...? Druhemi të themi kush jemi, pa asnjë shkak, si të kemi frikë vetëdënimin....! Ndiqja me bisht të syrit shikimet e tyre, dhe duke i përshëndetur së largu, piva një gllënjkë nga rakia që kisha përpara, në shëndet të të gjithë të ikurve. Veç, të atyre që s’harrojnë nga erdhën dhe kush i lindi...!
Siguria analitike e francezit Asulin, ëmbëlsia e danezes Matild, fantazia e zonjës Marangu nga Qiproja, dhe shumë të tjerë, ma bënë atë mbrëmje të dukej me më shumë yje. Lilin qipriote, që më kishte lexuar më herët, e quajta shoqe të afërt , qysh ditën e parë. Ç’tu them! Ngarkesën time emocionale, do të më duhet kohë ta shkarkoj...! Brazilianin Ledo Ivo dhe italianin Franko Loi, do ti përkufizoja “lema” të mendimit poetik...!
Tino-ja, ishulli i mikpritjes, bukurisë, dashurisë, besimit dhe qytetërimit, për tre net kishte folur me gjuhën e fjalës së zgjedhur, me gjuhën e vërtetë krijuese, me gjuhën e qytetërimit të nesërm. Kisha njohur njerëz të veçantë, personalitete energjie, eksperienca, që rrallë të vijnë në duar. Isha bërë nxënës para mësuesve, isha kthyer mik, përballë të pa njohurve të djeshëm dhe isha lartësuar në shkallë, që  më bënë  krenar për emrin dhe atdheun tim! Atë doja. Dhe mbeta i plotësuar në shpirt...!
“...Ti s’je shqiptar, as grek, as amerikan as kanades, as serb e ku di unë.... Ti je njeri që na preke zemrat dhe na detyrove sytë të njomeshin nga metaforat...” Kështu më tha Irini dhe Popi, kur po më përcillnin tek porti, para se të ndaheshim.
E ç’të doja më tepër nga një festival i tillë ndërkombëtar ?
Isha tjetër njeri, me tjetër ajër, me tjetër frymëzim. Atë të shpirtit dhe të fjalës së zgjedhur !  
 
Luan Xhuli
Tino 29-31 Korrik 2010